Cây bóng nước: 5 thông tin cần biết về loài cây quen thuộc trong đời sống

1.1. Tên gọi và danh pháp

Cây bóng nước còn được gọi với nhiều tên khác nhau như móng tay, móng tay lồi, bông móng tay, phượng tiên hoa, nắc nẻ hoặc cấp tính tử.

Tên khoa học của cây là Impatiens balsamina L., thuộc họ Bóng nước Balsaminaceae.

1.2. Đặc điểm thực vật

Cây bóng nước là cây thân cỏ mọc hằng năm, chiều cao trung bình khoảng 30 đến 40 cm.

Lá mọc so le, có cuống, hình mác, đầu nhọn, mép lá có răng cưa rõ, chiều dài khoảng 7 đến 8 cm.

Hoa mọc ở nách lá, là hoa lưỡng tính, màu sắc đa dạng như trắng, hồng, tím hoặc đỏ. Hoa có cấu trúc không đều, gồm năm lá đài và năm cánh hoa.

Quả có hình bầu dục, khi chín sẽ tự nứt thành nhiều mảnh xoắn lại, làm hạt bắn ra xa. Đây cũng là đặc điểm dễ nhận biết của cây bóng nước trong tự nhiên.

1.3. Phân bố

Cây bóng nước mọc hoang và được trồng rộng rãi tại nhiều quốc gia có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới như Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ. Ở nước ta, cây thường được trồng làm cảnh trong vườn nhà và cũng có thể gặp ngoài tự nhiên.

1.4. Bộ phận sử dụng

Trong y học cổ truyền, toàn cây bóng nước đều có thể dùng làm thuốc.

Ngoài ra, hạt cây bóng nước còn được sử dụng riêng với tên gọi cấp tính tử.

Lá và hoa cũng được dùng trong một số bài thuốc dân gian. Thời điểm thu hái thường vào mùa hè và mùa thu, sau đó phơi hoặc sấy khô để làm dược liệu.

1.5. Thành phần hóa học

Toàn cây bóng nước chứa nhiều acid hữu cơ như acid p hydroxybenzoic, acid gentisic, acid ferulic, acid cafeic, acid sinapic và scopoletin.

Lá và thân chứa các flavonoid như kaempferol, quercetin cùng một số sắc tố thực vật.

Hoa chứa các hợp chất như lawsone và lawsone methyl ether. Hạt chứa hàm lượng chất béo tương đối cao cùng với sterol, saponin và một số loại đường đa.

2.1. Theo y học cổ truyền

Theo Đông y, cây bóng nước có vị cay hoặc hơi đắng, tính ôn, hơi có độc, quy vào kinh Can và Tỳ. Tác dụng chính của dược liệu này bao gồm:

• Hoạt huyết, hành ứ, giúp lưu thông khí huyết
• Trừ phong thấp, giảm đau
• Tiêu sưng, giải độc

Toàn cây thường được dùng trong các trường hợp phong thấp, sưng đau do chấn thương, rắn rết cắn.

Hạt cây bóng nước được dùng để hỗ trợ điều trị kinh nguyệt bế tắc, đẻ khó, nấc nghẹn hoặc hóc xương.

Lá cây đôi khi được dùng nấu nước gội đầu theo kinh nghiệm dân gian.

2.2. Theo y học hiện đại

Một số nghiên cứu cho thấy dịch chiết từ cây bóng nước có khả năng kháng khuẩn và kháng nấm.

Một số hợp chất trong hoa và thân cây thể hiện hoạt tính sinh học, tuy nhiên các ứng dụng điều trị trong y học hiện đại vẫn cần thêm nghiên cứu chuyên sâu để khẳng định hiệu quả và độ an toàn.

Cây bóng nước có thể được sử dụng dưới dạng thuốc sắc uống hoặc đắp ngoài da, tùy mục đích điều trị.

Liều dùng tham khảo:

• Toàn cây khô dùng khoảng 4 đến 12g mỗi ngày dưới dạng sắc uống
• Hạt dùng khoảng 4 đến 6 g mỗi ngày
• Hoa khô dùng khoảng 1,5 đến 3g mỗi ngày, hoa tươi có thể dùng liều cao hơn

Liều lượng trên chỉ mang tính tham khảo, cần điều chỉnh theo thể trạng và hướng dẫn của người có chuyên môn.

• Trị sưng đau, vết thương ngoài da: Dùng rễ hoặc toàn cây bóng nước giã nát, đắp trực tiếp lên vùng tổn thương
• Hỗ trợ phong thấp: Dùng cây bóng nước khô kết hợp với một số vị thuốc trừ phong thấp khác, sắc uống
• Hỗ trợ kinh nguyệt bế tắc: Dùng hoa bóng nước phơi khô, sắc lấy nước uống theo liều lượng phù hợp

• Cây bóng nước có tính ôn và hơi độc, không nên dùng kéo dài hoặc dùng quá liều.
• Phụ nữ đang mang thai không nên sử dụng dược liệu này do nguy cơ ảnh hưởng đến thai kỳ.
• Không dùng cây bóng nước cùng lúc với các thuốc có tác dụng chống đông máu.
• Người có cơ địa dị ứng hoặc đang điều trị bệnh lý nền nên tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng.
   

Cây bóng nước là một vị thuốc Đông y quen thuộc, có nhiều công dụng trong chăm sóc sức khỏe khi được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, do dược liệu có tính đặc thù và một số chống chỉ định nhất định, người dùng cần thận trọng và ưu tiên tư vấn chuyên môn để đảm bảo an toàn.