Cỏ mần trầu có tác dụng gì? 5 thông tin cần biết để dùng đúng cách

1.1. Tên gọi

Cỏ mần trầu còn được gọi với nhiều tên khác như thanh tâm thảo, ngưu cân thảo, cỏ chì tía hay cỏ vườn trầu. 

Dược liệu này có tên khoa học là Eleusine indica (L.) Gaertn, thuộc họ Lúa (Poaceae). Đây là loại cây thảo nhỏ, sống hàng năm, thường mọc hoang và dễ tìm ở nhiều vùng trên cả nước.

1.2. Đặc điểm thực vật và phân bố

Cỏ mần trầu mọc thành từng cụm, thân cây ban đầu bò sát mặt đất, sau đó vươn thẳng lên và phân nhánh. Chiều cao trung bình của cây khoảng 30 đến 50 cm. Lá hình dải nhọn, mọc so le, phiến lá mềm và nhẵn, bẹ lá mỏng có lông. Hoa mọc thành cụm ở ngọn, mỗi cụm thường gồm 5 đến 7 bông, sắp xếp tỏa ra giống hình chong chóng. Quả nhỏ, thuôn dài, gần như có ba cạnh.

Cỏ mần trầu là loài cây ưa sáng, ưa ẩm, có thể chịu bóng. Ở Việt Nam, cây mọc phổ biến tại các bãi đất trống, ven đường, bờ ruộng, từ vùng đồng bằng, trung du cho đến miền núi. Tại miền Bắc, cây thường mọc từ hạt vào cuối mùa xuân, ra hoa kết quả vào khoảng tháng 5 đến tháng 7 rồi suy giảm sinh trưởng khi thời tiết lạnh. Trong khi đó, tại miền Nam với khí hậu nóng ẩm quanh năm, cỏ mần trầu có thể mọc và xanh tốt gần như suốt năm.

Cần lưu ý cỏ mần trầu dễ bị nhầm lẫn với cỏ chân vịt (Dactyloctenium aegyptium). Tuy nhiên, cỏ chân vịt thường thấp hơn và không có các bông hoa tách rời rõ ràng như cỏ mần trầu.

1.3. Thành phần hóa học

Các nghiên cứu cho thấy phần trên mặt đất của cỏ mần trầu chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, bao gồm flavonoid, beta-sitosterol, các dẫn chất palmitoyl cùng nhiều hợp chất phenolic, tannin, steroid và triterpenoid. Đây là cơ sở cho nhiều tác dụng dược lý của dược liệu này.

2.1. Theo y học cổ truyền

Theo y học cổ truyền, cỏ mần trầu có tính mát, vị ngọt hơi đắng. Dược liệu này thường được dùng với mục đích thanh nhiệt, mát gan, giải độc và lợi tiểu. 

Trong dân gian, cỏ mần trầu xuất hiện trong nhiều bài thuốc hỗ trợ điều trị các chứng như sốt nóng, gan nóng, tiểu tiện ít hoặc tiểu vàng, viêm da, mẩn ngứa, phong thấp và một số trường hợp huyết áp cao.

2.2. Theo y học hiện đại

Dưới góc nhìn y học hiện đại, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận các tác dụng sinh học đáng chú ý của cỏ mần trầu:

• Hạ sốt, kháng viêm: Dịch chiết từ cỏ mần trầu cho thấy khả năng hạ sốt và kháng viêm trong các mô hình thực nghiệm, với cơ chế liên quan đến việc ức chế tổng hợp prostaglandin gây sốt và viêm.
• Hỗ trợ hạ huyết áp: Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất cỏ mần trầu có khả năng làm giảm huyết áp trong điều kiện thí nghiệm.
• Kháng khuẩn, kháng virus: Các chiết xuất khác nhau của cỏ mần trầu thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và tiềm năng kháng virus trong nghiên cứu in vitro. Những kết quả này mang ý nghĩa nghiên cứu, không đồng nghĩa với tác dụng điều trị trực tiếp trên người.
• Bảo vệ chức năng thận: Dịch chiết cỏ mần trầu được ghi nhận có khả năng cải thiện các chỉ số chức năng thận trong mô hình động vật.
• Bảo vệ gan và hỗ trợ rối loạn lipid máu: Một số nghiên cứu cho thấy cỏ mần trầu giúp cải thiện men gan và các chỉ số lipid máu trong điều kiện thực nghiệm.
• Chống oxy hóa: Nhờ chứa nhiều hợp chất phenolic và flavonoid, cỏ mần trầu có khả năng trung hòa gốc tự do.
• Hỗ trợ giảm rụng tóc: Beta-sitosterol trong cỏ mần trầu được cho là có khả năng ức chế hormone DHT, từ đó giúp hạn chế rụng tóc và tóc bạc sớm.

Các tác dụng trên chủ yếu được ghi nhận qua nghiên cứu tiền lâm sàng, chưa thể thay thế thuốc điều trị trong y học hiện đại.

3.1. Bài thuốc hỗ trợ hạ huyết áp

Dùng khoảng 500 g cỏ mần trầu tươi, rửa sạch, giã nát rồi thêm một bát nước đun sôi để nguội, vắt lấy nước cốt. Có thể thêm một ít đường cho dễ uống. Nước thuốc chia làm hai lần uống trong ngày, thường dùng vào buổi sáng và chiều. 

Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc Tây y cần theo dõi huyết áp thường xuyên khi áp dụng bài thuốc này để tránh tụt huyết áp quá mức.

3.2. Bài thuốc hạ sốt

Chuẩn bị 120g cỏ mần trầu tươi, sắc với 600ml nước đến khi còn khoảng 400 ml thì ngưng. Nước thuốc thêm một ít muối, chia uống nhiều lần trong khoảng 12 giờ, thường được dùng khi sốt do nóng trong.

>>> Xem thêm danh mục thuốc giúp hạ sốt 

3.3. Bài thuốc thanh nhiệt, lợi tiểu, tiểu vàng ít

Dùng 16g cỏ mần trầu kết hợp với 16g rễ cỏ tranh, rửa sạch rồi sắc với lượng nước vừa đủ. Nước thuốc uống hết trong ngày, giúp hỗ trợ lợi tiểu và giải nhiệt.

3.4. Bài thuốc hỗ trợ viêm gan, vàng da

Chuẩn bị 60g cỏ mần trầu tươi và 30g sơn chi ma (hoặc rễ tổ kén đực), sắc với nước. Nước thuốc chia uống trong ngày, thường được dùng trong các trường hợp gan nóng, vàng da theo kinh nghiệm dân gian.

3.5. Bài thuốc hỗ trợ phòng viêm não truyền nhiễm

Dùng 30g cỏ mần trầu khô, sắc uống trong ngày. Bài thuốc này trong y học cổ truyền được xem là cách hỗ trợ phòng ngừa, thường áp dụng vào các đợt dịch mùa hè, không phải thuốc điều trị đặc hiệu khi bệnh đã khởi phát nặng. Thường dùng liên tục 3 ngày, sau đó nghỉ 10 ngày rồi mới cân nhắc dùng tiếp.

3.6. Bài thuốc gội đầu giảm rụng tóc

Dùng khoảng 300g cỏ mần trầu tươi, đun với 1–1,5 lít nước trong khoảng 15 phút rồi lọc lấy nước. Có thể kết hợp thêm vỏ bưởi, bồ kết hoặc lá hương nhu để tăng hiệu quả. Nước này dùng để gội đầu và massage nhẹ da đầu, không cần xả lại bằng nước thường.

Mặc dù là dược liệu tự nhiên, việc sử dụng cỏ mần trầu vẫn cần thận trọng. 

• Cỏ mần trầu thường mọc hoang, cần rửa sạch kỹ để loại bỏ bụi bẩn và tạp chất trước khi sử dụng. 
• Không nên lạm dụng hoặc dùng kéo dài liên tục trong thời gian dài. 
• Thận trọng khi sử dụng cho trẻ nhỏ hoặc người có cơ địa nhạy cảm. 
• Người đang mắc bệnh mạn tính hoặc có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Cỏ mần trầu không thay thế thuốc điều trị theo chỉ định y khoa.

Cỏ mần trầu là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền, được dùng phổ biến với công dụng thanh nhiệt, mát gan, lợi tiểu và hỗ trợ cải thiện một số chứng bệnh thường gặp. Bên cạnh kinh nghiệm dân gian, các nghiên cứu hiện đại cũng ghi nhận nhiều tác dụng sinh học tiềm năng của cỏ mần trầu. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ mang tính hỗ trợ và không thay thế thuốc điều trị. Việc sử dụng đúng liều, đúng mục đích và có tư vấn y tế giúp đảm bảo an toàn và hiệu quả.