Dứa Nam Mỹ: 4 điều cần biết về công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn

1.1. Tên gọi và phân bố

Dứa Nam Mỹ còn được biết đến với các tên như dứa sợi Mỹ, cây thùa, dứa bà,...

Tên khoa học là Agave americana L., thuộc họ Thùa (Agavaceae).

Đây là loại cây thuộc chi Agave, một chi thực vật lớn với hàng trăm loài, phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, tập trung nhiều nhất tại châu Mỹ. Cây có nguồn gốc từ Mexico, sau đó được đưa vào trồng ở nhiều quốc gia thuộc châu Phi, châu Á và các khu vực có khí hậu khô hạn.

Tại Việt Nam, Dứa Nam Mỹ được trồng rải rác, chủ yếu làm hàng rào ở vùng trung du và ven biển. Nhờ đặc tính ưa sáng, chịu hạn tốt, cây sinh trưởng được trên đất cát, đất sỏi đá và những nơi khô nóng. Tuy có khả năng tái sinh từ gốc, cây đẻ nhánh chậm nên hiện nay thường được nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô.

1.2. Đặc điểm thực vật của Dứa Nam Mỹ

Dứa Nam Mỹ là cây thân thảo lâu năm, thuộc dạng thân rễ, có kích thước lớn và sức sống bền bỉ. Thân cây rất ngắn, nằm sát mặt đất và gần như bị che phủ hoàn toàn bởi các bẹ lá mọc dày đặc quanh gốc.

Mỗi cây thường có khoảng 30–50 lá, lá lớn, dày và mọng nước, mọc tập trung thành hình hoa thị. Lá có dạng hình kiếm (hình mác), màu xanh, đôi khi xuất hiện sọc vàng nhạt. Chiều dài lá trung bình từ 1 đến 1,5 m. Mép lá có nhiều gai nhọn, cứng xếp dạng răng cưa, đầu lá kết thúc bằng một gai đen sắc, dễ gây trầy xước khi tiếp xúc trực tiếp.

Sau nhiều năm sinh trưởng, thường từ 6 đến 10 năm hoặc lâu hơn, cây mới ra hoa. Từ trung tâm tán lá mọc lên một cán hoa thẳng đứng, có thể cao từ 5 đến 10 m, mang nhiều hoa màu vàng lục, hình phễu, mọc thành cụm lớn ở đỉnh. Đây là đặc điểm hình thái rất nổi bật và dễ nhận biết của Dứa Nam Mỹ.

1.3. Bộ phận sử dụng

Các bộ phận của cây Dứa Nam Mỹ có thể được khai thác và sử dụng bao gồm rễ, thân và lá, trong đó lá là bộ phận được dùng phổ biến nhất.

Lá thường được thu hoạch sau khoảng 3 năm trồng, mỗi năm có thể thu từ 1 đến 3 lần, trong thời gian khai thác kéo dài khoảng 5 đến 6 năm trước khi cần trồng mới. Lá Dứa Nam Mỹ được sử dụng để lấy sợi trong công nghiệp thủ công truyền thống, phục vụ sản xuất dây thừng, thảm, vải thô hoặc bao tải tại nhiều quốc gia.

Ngoài ra, dịch ép từ lá còn được dùng làm nguyên liệu chế biến đồ uống lên men truyền thống tại một số nước châu Mỹ. Thân cây có lõi cứng, trong thực tế được tận dụng cho một số mục đích thủ công.

1.4. Thành phần hóa học

Lá Dứa Nam Mỹ chứa đường khử, sucrose, chất nhầy, vitamin C và đặc biệt là saponin steroid, trong đó đáng chú ý nhất là hecogenin và tigogenin. Hàm lượng hecogenin thay đổi theo giai đoạn phát triển của cây và được sử dụng làm nguyên liệu bán tổng hợp thuốc corticoid. Hiện nay, việc chiết xuất các hoạt chất này từ Dứa Nam Mỹ vẫn đang được nghiên cứu và ứng dụng.

2.1. Theo y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, Dứa Nam Mỹ chủ yếu được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian giúp:

• Hỗ trợ hạ sốt, dùng dưới dạng sắc nước lá.
• Giúp lợi tiểu, cải thiện tình trạng tiểu tiện khó.
• Kích thích tiêu hóa, giảm đầy bụng khi dùng thân, lá phơi khô ngâm rượu.
• Giảm đau nhức, thấp khớp theo kinh nghiệm dân gian.
• Dùng ngoài da: lá tươi giã nát đắp lên vết thương lở loét, ứ huyết.

2.2. Theo y học hiện đại

Theo các nghiên cứu hiện đại, lá Dứa Nam Mỹ chứa các hợp chất steroid như hecogenin, là nguyên liệu quan trọng trong bán tổng hợp thuốc corticoid. Bên cạnh đó, sợi nano cellulose chiết xuất từ cây được ghi nhận có tiềm năng ứng dụng trong lĩnh vực vật liệu sinh học và y sinh nhờ đặc tính tương thích tế bào.

Theo kinh nghiệm dân gian, Dứa Nam Mỹ được sử dụng trong một số bài thuốc sau:

• Hỗ trợ tiêu hóa, giảm đau nhức, thấp khớp: Rễ dứa bà thái mỏng, phơi hoặc sao vàng, ngâm rượu (100g rễ với 1 lít rượu 30 độ). Mỗi ngày uống 2 lần, mỗi lần 5 đến 10 ml.
• Hỗ trợ hạ sốt, tiểu tiện khó: Lá dứa bà phơi khô, thái nhỏ, sắc nước uống trong ngày.
• Giảm đau răng theo kinh nghiệm dân gian: Nhựa lá hoặc rễ giã nát, ngậm rồi nhổ bỏ nước.
• Dùng ngoài da cho vết thương, lở loét, ứ huyết: Lá tươi rửa sạch, giã nát, đắp trực tiếp lên vùng tổn thương.

>>> Xem thêm Top 9 thuốc giảm đau răng hiệu quả nhanh nhất

Dứa Nam Mỹ được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian như hỗ trợ chữa sốt, tiểu tiện khó, đau nhức, vết thương lở loét hoặc nhuận tràng. Tuy nhiên, việc sử dụng cần thận trọng về liều lượng và cách dùng.

• Không nên dùng quá liều hoặc kéo dài, vì có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc phản ứng không mong muốn.
• Nhựa lá và rễ có thể gây kích ứng, đặc biệt khi tiếp xúc trực tiếp với da hoặc niêm mạc, cần tránh dùng bừa bãi.
• Khi dùng đường uống hoặc dùng cho trẻ em, người cao tuổi, cần cân nhắc kỹ và theo dõi phản ứng của cơ thể.
• Phụ nữ mang thai và người có thể trạng nhạy cảm không nên tự ý sử dụng khi chưa có tư vấn chuyên môn.
• Các bài thuốc từ Dứa Nam Mỹ chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian, vì thế cần thận trọng liều lượng, tránh tác dụng không mong muốn và nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.

Bài viết đã cung cấp những thông tin cơ bản và cần thiết về Dứa Nam Mỹ, dù là loài cây quen thuộc và dễ trồng, việc sử dụng Dứa Nam Mỹ cho mục đích hỗ trợ sức khỏe vẫn cần sự thận trọng, đặc biệt về liều lượng và cách dùng. Người đọc nên xem các thông tin trong bài như nguồn tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn, đồng thời chủ động trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ khi có nhu cầu sử dụng để đảm bảo an toàn.