Hen suyễn là gì? 6 điều quan trọng cần biết để kiểm soát bệnh hiệu quả

Hen suyễn là tình trạng viêm mạn tính của đường thở, khiến niêm mạc phế quản sưng nề, tăng tiết chất nhầy và dễ bị co thắt khi gặp các yếu tố kích thích. Khi cơn hen xuất hiện, đường dẫn khí bị thu hẹp, làm giảm lượng không khí đi vào phổi, gây khó thở và thở khò khè.

Điểm đặc trưng của hen suyễn là bệnh không thể điều trị khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh tuân thủ điều trị và tránh được các yếu tố khởi phát. Các triệu chứng có thể thay đổi theo thời gian, có lúc nhẹ, có lúc nặng, tùy thuộc vào môi trường sống, sức khỏe nền và mức độ tuân thủ điều trị.

Biểu hiện của hen suyễn không giống nhau ở tất cả người bệnh. Một số người chỉ xuất hiện triệu chứng khi gặp yếu tố kích thích, trong khi người khác có thể có triệu chứng kéo dài.

• Những triệu chứng thường gặp gồm khó thở, cảm giác nặng hoặc tức ngực, thở khò khè với tiếng rít khi thở ra và ho kéo dài, đặc biệt về đêm hoặc sáng sớm. Nhiều người bị mất ngủ do khó thở hoặc ho liên tục.
• Khi bệnh diễn tiến nặng hơn, người bệnh có thể cần sử dụng thuốc giãn phế quản thường xuyên hơn, cảm giác hụt hơi xuất hiện ngay cả khi sinh hoạt nhẹ, hoặc các triệu chứng không còn đáp ứng tốt với thuốc như trước.

Hen suyễn liên quan đến cơ địa nhạy cảm của đường thở, trong đó các yếu tố môi trường và dị nguyên đóng vai trò khởi phát hoặc làm nặng triệu chứng. Dưới đây là những nguyên nhân và yếu tố thường gặp có thể khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh hen suyễn.

• Khói thuốc lá

Khói thuốc lá chứa nhiều chất độc có khả năng gây kích ứng mạnh lên niêm mạc đường thở. Việc hít phải khói thuốc, dù là hút chủ động hay thụ động, đều có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện cơn hen và khiến bệnh trở nên khó kiểm soát hơn. Đặc biệt, phụ nữ mang thai hút thuốc có thể làm tăng nguy cơ trẻ sinh ra mắc các bệnh hô hấp, trong đó có hen suyễn.

• Ô nhiễm không khí

Môi trường không khí ô nhiễm là một trong những yếu tố quan trọng liên quan đến hen suyễn. Các chất ô nhiễm như bụi mịn, khí thải công nghiệp hoặc sulfur dioxide có thể gây viêm và kích thích đường thở, từ đó khởi phát cơn hen hoặc làm các triệu chứng trở nên trầm trọng hơn.

• Yếu tố nghề nghiệp

Một số ngành nghề có nguy cơ cao liên quan đến hen suyễn do thường xuyên tiếp xúc với bụi, hóa chất hoặc dị nguyên. Những đối tượng như công nhân nhà máy, nhân viên vệ sinh, nông dân, người chăm sóc động vật hoặc giáo viên có thể tiếp xúc với bụi phấn, lông động vật, thuốc trừ sâu hay chất tẩy rửa. Môi trường làm việc ẩm thấp hoặc nhiệt độ cao cũng có thể góp phần làm bệnh hen dễ bùng phát.

• Thay đổi thời tiết

Sự thay đổi đột ngột về nhiệt độ hoặc độ ẩm, đặc biệt là thời tiết quá lạnh hoặc quá nóng, có thể ảnh hưởng đến đường hô hấp. Những biến đổi này khiến đường thở dễ bị co thắt hơn, từ đó gây ra các triệu chứng hen suyễn ở người nhạy cảm.

• Dị ứng

Dị ứng là yếu tố thường gặp ở người mắc hen suyễn. Các dị nguyên như phấn hoa, bụi nhà, mạt bụi, nấm mốc hoặc lông thú cưng có thể kích thích phản ứng viêm đường thở. Những người có các bệnh dị ứng kèm theo như viêm mũi dị ứng thường có nguy cơ mắc hen suyễn cao hơn hoặc bệnh diễn tiến nặng hơn.

• Nhiễm trùng đường hô hấp

Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp như viêm xoang, cảm lạnh hoặc cúm có thể làm khởi phát cơn hen, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Ở trẻ dưới 6 tuổi, virus đường hô hấp trên là một trong những yếu tố thường gặp liên quan đến sự xuất hiện hoặc nặng lên của các triệu chứng hen suyễn.

>>> Xem thêm: Nhiễm trùng hô hấp là gì? Các dấu hiệu nhận biết

Khi nghi ngờ mắc hen suyễn, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám đầy đủ. Chẩn đoán hen suyễn dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh và các xét nghiệm đánh giá chức năng hô hấp, không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ.

• Khám lâm sàng và tiền sử bệnh

Bác sĩ sẽ khai thác các triệu chứng điển hình như thở khò khè, khó thở, ho khan hoặc nặng ngực, thường xuất hiện về đêm, theo mùa, sau vận động gắng sức hoặc khi tiếp xúc với khói bụi, thay đổi thời tiết. Các triệu chứng này thường cải thiện sau khi dùng thuốc giãn phế quản.

Tiền sử cá nhân và gia đình cũng rất quan trọng, đặc biệt là các bệnh dị ứng như viêm mũi dị ứng, chàm, mày đay hoặc có người thân mắc hen suyễn hay bệnh dị ứng.

• Các xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán

Phép đo phế dung là xét nghiệm phổ biến giúp đánh giá tình trạng tắc nghẽn đường thở và mức độ đáp ứng với thuốc giãn phế quản. Đo lưu lượng đỉnh thở ra (PEF) cũng được sử dụng để hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi, nhất là khi PEF cải thiện rõ sau dùng thuốc hoặc dao động nhiều trong ngày.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định đo oxit nitric trong khí thở ra để đánh giá mức độ viêm đường thở. Chụp X quang hoặc CT lồng ngực không nhằm chẩn đoán hen suyễn trực tiếp nhưng giúp loại trừ các bệnh lý khác. Xét nghiệm dị ứng và bạch cầu ái toan trong đờm có thể được chỉ định để xác định yếu tố dị ứng và mức độ viêm.

• Chẩn đoán phân biệt

Bác sĩ cần loại trừ các bệnh lý có biểu hiện tương tự như hen tim, tràn khí màng phổi, đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm tiểu phế quản cấp hoặc dị vật đường hô hấp, đặc biệt ở trẻ em.

Chẩn đoán đúng giúp xây dựng phác đồ điều trị phù hợp và kiểm soát hen suyễn hiệu quả lâu dài. Người bệnh không nên tự chẩn đoán hay tự điều trị khi có triệu chứng nghi ngờ.

Hen suyễn là bệnh mạn tính nên mục tiêu điều trị không phải là chữa khỏi hoàn toàn, mà là kiểm soát tốt triệu chứng, hạn chế các cơn hen cấp và duy trì chức năng hô hấp ổn định lâu dài. Việc điều trị thường được cá thể hóa cho từng người bệnh, dựa trên mức độ nặng của hen và đáp ứng với thuốc.

>>> Xem thêm: Các loại thuốc giúp điều trị hen suyễn

5.1. Điều trị hen suyễn hướng đến các mục tiêu chính

• Giảm tần suất và mức độ các cơn hen cấp
• Hạn chế các triệu chứng kéo dài như ho, khò khè, khó thở về đêm
• Duy trì chức năng phổi và khả năng sinh hoạt, vận động bình thường
• Giảm nhu cầu nhập viện, cấp cứu
• Hạn chế tác dụng không mong muốn của thuốc khi sử dụng lâu dài
• Kiểm soát các yếu tố khởi phát

Bên cạnh dùng thuốc, kiểm soát các yếu tố gây khởi phát cơn hen đóng vai trò rất quan trọng. Người bệnh cần hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi mịn, mùi hóa chất mạnh và các dị nguyên đã được xác định như phấn hoa, lông thú, nấm mốc.

Trong sinh hoạt hằng ngày, nên giữ không gian sống thông thoáng, vệ sinh phòng ngủ thường xuyên, giặt chăn ga bằng nước nóng và hạn chế đồ vật dễ tích bụi. Với người nhạy cảm với sulfite, cần tránh các thực phẩm có chứa chất bảo quản này. Trường hợp hen suyễn do gắng sức, không nên tránh hoàn toàn vận động mà cần dùng thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn trước khi tập theo hướng dẫn của bác sĩ.

5.2. Điều trị bằng thuốc

Thuốc là nền tảng trong kiểm soát hen suyễn và được chia thành các nhóm chính, tùy vai trò kiểm soát lâu dài hay xử trí cơn hen cấp.

• Corticosteroid dạng hít là nhóm thuốc kiểm soát quan trọng nhất trong điều trị hen suyễn mạn tính. Thuốc giúp giảm viêm đường thở, hạn chế phù nề và giảm tiết chất nhầy. Người bệnh cần sử dụng đều đặn hằng ngày để duy trì hiệu quả kiểm soát, không chỉ dùng khi có triệu chứng.
• Thuốc kháng leukotriene là nhóm thuốc hỗ trợ điều trị lâu dài, giúp ức chế các chất trung gian gây viêm và co thắt phế quản. Nhóm này thường được dùng bổ sung trong một số trường hợp hen chưa kiểm soát tốt.
• Thuốc chủ vận beta tác dụng kéo dài có tác dụng giãn cơ trơn phế quản, thường được phối hợp cùng corticosteroid dạng hít để tăng hiệu quả kiểm soát hen. Các thuốc này không dùng đơn độc mà luôn đi kèm thuốc kháng viêm.
• Ống hít phối hợp chứa corticosteroid và thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài giúp đơn giản hóa điều trị và cải thiện tuân thủ dùng thuốc ở nhiều bệnh nhân.
• Thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn là thuốc cắt cơn, được sử dụng khi xuất hiện triệu chứng khó thở, khò khè. Đây là thuốc giúp giảm nhanh triệu chứng nhưng không thay thế thuốc kiểm soát lâu dài.
• Trong những đợt hen cấp nặng, bác sĩ có thể chỉ định corticosteroid đường uống hoặc tiêm trong thời gian ngắn nhằm kiểm soát viêm đường thở. Việc sử dụng nhóm thuốc này cần được theo dõi chặt chẽ để hạn chế tác dụng phụ.

>>> Xem thêm: Thuốc điều trị hen phế quản Ketosan

5.3. Các phương pháp điều trị chuyên sâu

Ở những bệnh nhân hen suyễn nặng, không kiểm soát được bằng các phác đồ thông thường, có thể cân nhắc các phương pháp điều trị chuyên sâu. Tạo hình phế quản bằng nhiệt là một kỹ thuật can thiệp nội soi nhằm giảm lượng cơ trơn đường thở. Phương pháp này chỉ áp dụng cho một số đối tượng chọn lọc và cần được đánh giá kỹ trước khi thực hiện do hiệu quả và độ an toàn lâu dài vẫn đang được theo dõi.

5.4. Theo dõi và điều chỉnh điều trị

Hen suyễn là bệnh có diễn tiến thay đổi theo thời gian, do đó người bệnh cần được theo dõi định kỳ. Bác sĩ sẽ đánh giá triệu chứng, chức năng phổi và mức độ kiểm soát bệnh để điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.

Việc đo chức năng hô hấp tại cơ sở y tế và theo dõi lưu lượng đỉnh tại nhà giúp phát hiện sớm dấu hiệu bệnh trở nặng. Khi hen đã được kiểm soát ổn định trong thời gian đủ dài, liều thuốc có thể được giảm dần dưới sự giám sát của bác sĩ.

5.5. Vai trò của giáo dục và kế hoạch kiểm soát hen

Giáo dục người bệnh là một phần không thể thiếu trong điều trị hen suyễn. Người bệnh cần hiểu rõ yếu tố khởi phát, cách sử dụng thuốc đúng kỹ thuật, thời điểm dùng thuốc kiểm soát và thuốc cắt cơn.

Mỗi người bệnh nên có một kế hoạch kiểm soát hen cá nhân, bao gồm hướng dẫn xử trí khi triệu chứng tăng, dấu hiệu cần đi khám và cách theo dõi bệnh tại nhà. Việc tuân thủ điều trị và chủ động kiểm soát bệnh giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Bên cạnh việc dùng thuốc đúng chỉ định, điều chỉnh lối sống và chủ động phòng ngừa đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát hen suyễn lâu dài. Thói quen sinh hoạt phù hợp giúp giảm tần suất lên cơn và hạn chế các đợt cấp.

• Thói quen sinh hoạt giúp kiểm soát hen suyễn

Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, dùng thuốc đúng liều và tái khám định kỳ để theo dõi diễn tiến bệnh. Không nên tự ý ngưng thuốc khi triệu chứng đã thuyên giảm.

Giữ tinh thần ổn định, hạn chế căng thẳng là yếu tố quan trọng vì stress có thể làm khởi phát cơn hen. Người bệnh nên nghỉ ngơi hợp lý và duy trì các hoạt động giúp thư giãn.

Trong sinh hoạt hằng ngày, cần tránh khói thuốc, không khí ô nhiễm, thời tiết quá lạnh hoặc khô. Khi chất lượng không khí kém hoặc nhiều phấn hoa, nên hạn chế ra ngoài. Đồng thời, cần theo dõi các dấu hiệu sớm của cơn hen như ho tăng, thở khò khè hoặc khó thở. Nếu phải dùng thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh thường xuyên hơn, nên đi khám để điều chỉnh điều trị.

• Chế độ dinh dưỡng cho người bị hen suyễn

Người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân đối, giàu vitamin và khoáng chất từ rau xanh, trái cây và thực phẩm lành mạnh. Với người có cơ địa dị ứng, cần tránh các thực phẩm từng gây phản ứng như hải sản hoặc đậu phộng để hạn chế nguy cơ khởi phát cơn hen.

• Phòng ngừa hen suyễn

Các biện pháp phòng ngừa quan trọng gồm rửa tay thường xuyên, tiêm phòng cúm và viêm phổi theo khuyến cáo để giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp. Tránh hút thuốc lá và tiếp xúc với khói thuốc thụ động là yêu cầu bắt buộc.

Người bệnh nên xác định rõ các yếu tố khởi phát cơn hen của bản thân và chủ động tránh tiếp xúc. Tập luyện thể dục đều đặn với cường độ phù hợp giúp cải thiện chức năng hô hấp, có thể dùng thuốc dự phòng trước khi vận động nếu được bác sĩ hướng dẫn.

Hen suyễn là bệnh hô hấp mạn tính phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng hướng. Việc hiểu rõ bệnh, tuân thủ điều trị và chủ động phòng ngừa giúp người bệnh giảm triệu chứng, hạn chế biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống. Khi có dấu hiệu bất thường hoặc cơn hen không kiểm soát, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được tư vấn và xử trí kịp thời.