Đuôi chuột có tác dụng gì? Ứng dụng trong việc hỗ trợ điều trị bệnh lý

1.1. Tên gọi

Tên gọi phổ biến: Cây đuôi chuột

Tên gọi khác của nó bao gồm: Đũa bếp, cỏ đuôi lươn, hải tiên, bôn bôn, mạch lạc, điềm thông và giả mã tiên

Tên khoa học đầy đủ: Stachytarpheta jamaicensis

Tên dược liệu: Herba Stachytarphetae

Họ: cỏ roi ngựa (Verbenaceae)

1.2. Đặc điểm thực vật và phân bố rộng rãi của chúng

Cây đuôi chuột là loài thân thảo sống lâu năm, chiều cao trung bình từ 1–2 mét. Thân cây có màu lục pha tím, hình trụ, hơi cứng, mọc thẳng đứng. Lá mọc đối xứng, phiến lá hình bầu dục, dài khoảng 3–8 cm, rộng 2–4 cm, mép lá có răng cưa rõ rệt, cuống lá dài.

Hoa cây đuôi chuột mọc thành cụm dài, thường từ 20–40 cm, có màu xanh tím hoặc tím nhạt, nở rải rác từ gốc đến ngọn. Quả dạng nang nhỏ, dài khoảng 4–5 mm. Cây thường ra hoa và kết quả vào khoảng tháng 4 đến tháng 6 hằng năm.

Về phân bố, cây đuôi chuột có nguồn gốc từ châu Mỹ, sau đó được di thực sang nhiều quốc gia nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Tại nước ta, cây mọc hoang phổ biến ở ven đường, bờ ruộng, bãi đất trống, khu vực ẩm ướt và có ánh nắng.

1.3. Bộ phận dùng, thu hái và chế biến

Bộ phận sử dụng: Toàn bộ cây, bao gồm thân, lá và rễ.

Thời điểm thu hái: Có thể tiến hành thu hoạch vào bất kỳ thời gian nào trong năm.

Sơ chế: Sau khi thu hái, loại bỏ phần lá hư, rửa sạch đất cát, cắt khúc và phơi khô

Bảo quản: Nơi khô ráo, thoáng mát, nhớ tránh ẩm ướt và ánh nắng trực tiếp từ mặt trời.

1.4. Thành phần hóa học

Theo các nghiên cứu, cây đuôi chuột chứa nhiều hoạt chất sinh học có lợi cho sức khỏe:

• Toàn cây chứa chất glucosidic
• Lá và thân của cây chứa các hợp chất như dopamine và tarphetamin
• Rễ chứa tannin và acid chlorogenic
• Ngoài ra còn có saponin, flavonoid – các hoạt chất có khả năng chống viêm, kháng khuẩn

Chính những thành phần này tạo nên các tác dụng dược lý của cây đuôi chuột trong cả Đông y và y học hiện đại.

2.1. Theo y học cổ truyền

Theo Đông y, cây đuôi chuột có vị đắng, tính hàn, tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu. Dược liệu thường được dùng để hỗ trợ điều trị:

• Mụn nhọt, viêm da, lở loét có mủ
• Tiêu chảy, lỵ, viêm ruột
• Viêm đường tiết niệu, tiểu buốt, tiểu rắt
• Thấp khớp, đau mỏi xương khớp
• Sốt, cảm lạnh, viêm họng

Trong dân gian, một số nơi còn truyền miệng cách dùng lá cây đuôi chuột hỗ trợ các bệnh lý tim mạch như hở van tim, tuy nhiên chỉ mang tính kinh nghiệm, không thay thế điều trị y học hiện đại.

2.2. Theo y học hiện đại

Các nghiên cứu dược lý đã ghi nhận nhiều tác dụng đáng chú ý của cây đuôi chuột:

• Giảm đau, an thần, hạ thân nhiệt, ức chế vận động
• Giãn mạch, chống co thắt, giúp cải thiện lưu thông máu
• Hỗ trợ hạ huyết áp và ổn định đường huyết
• Chống tiêu chảy, kháng viêm, kháng khuẩn
• Làm lành vết thương, giảm viêm nhiễm ngoài da
• Hỗ trợ cải thiện các triệu chứng viêm đường tiết niệu, bệnh gan, tiểu đường

Nhờ những tác dụng này, cây đuôi chuột được sử dụng hỗ trợ trong các bệnh như ho, cảm lạnh, viêm hầu họng, viêm kết mạc, tiêu chảy, thấp khớp và nhiễm trùng đường tiết niệu.

Dạng dùng phổ biến: Thuốc sắc uống

Liều lượng: 15–30 g cây khô/ngày

Cách dùng ngoài: Giã nát cây tươi để đắp mụn nhọt, vết bầm, viêm da

Ngoài ra, trong dân gian còn lưu truyền nhiều bài thuốc phối hợp cây đuôi chuột với các dược liệu khác để hỗ trợ điều trị thấp khớp, viêm da, viêm họng, viêm tiết niệu, tiêu chảy… như:

• Thấp khớp, đau mỏi, tê bì chân tay: Dùng 10g dây đau xương, 10g thương nhĩ tử, 40g cây đuôi chuột và 10 hạt gấc. Sắc uống ngày 1 thang. Nếu khớp sưng, có thể đắp lá đuôi chuột giã nát, xào nóng.
• Mụn nhọt, viêm da có mủ: Dùng 60g bọ mắm, 60g ngưu tất và 90g cây đuôi chuột. Rửa sạch, giã nát và đắp ngoài da.
• Viêm hầu họng: Dùng cây đuôi chuột tươi rửa sạch, giã nát, thêm ít đường, ngậm nuốt lấy nước.
• Chấn thương bầm tím, đau nhức: Dùng cây đuôi chuột và cây cứt lợn, giã nát đắp lên vùng đau, thay mỗi ngày 1 lần.

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc sử dụng cây đuôi chuột cần thận trọng:

• Không dùng cho: Người huyết áp thấp, đường huyết thấp, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ sơ sinh
• Dược liệu có tính hàn, không nên dùng kéo dài với người thể hư hàn
• Tác dụng tim mạch chưa đủ cơ sở thay thế điều trị y học hiện đại, chỉ nên dùng hỗ trợ
• Ngưng sử dụng và đi khám nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường như buồn nôn, mẩn ngứa, chóng mặt

Trước khi dùng cây đuôi chuột để chữa bệnh, nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

Kết luận

Cây đuôi chuột là một dược liệu dân gian quen thuộc, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý viêm nhiễm, tiêu hóa và tim mạch. Tuy nhiên, đây chỉ nên được xem là phương pháp hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị y học hiện đại. Việc sử dụng đúng liều lượng, đúng đối tượng và có tư vấn chuyên môn sẽ giúp phát huy hiệu quả và hạn chế rủi ro cho sức khỏe.