Hoa bia là gì? Công dụng, cách dùng và những lưu ý cần biết

1.1. Tên gọi

Hoa bia là dược liệu được sử dụng phổ biến ở các nước châu Âu và dần được biết đến nhiều hơn tại Việt Nam.

Tên gọi khác: Húp lông, Hương bia.

Tên khoa học: Humulus lupulus L.
Họ: Gai dầu (Cannabaceae)
Trong y học cổ truyền, hoa bia được xếp vào nhóm dược liệu có vị đắng, mùi thơm nhẹ, thường dùng để kích thích tiêu hóa, an thần nhẹ, hỗ trợ ngủ ngon và cải thiện một số rối loạn thường gặp của cơ thể.

1.2. Đặc điểm của thực vật và phân bố của chúng

Hoa bia là cây thảo sống lâu năm, thân leo, có thể sống từ 30 đến 40 năm nếu được trồng và chăm sóc tốt. Thân cây mềm, có khả năng quấn, chiều cao trung bình từ 6 đến 15 m khi phát triển đầy đủ.

Lá hoa bia có phiến dài khoảng 4–8 cm, hình tim ở gốc, chia thành nhiều thùy sâu, mép lá có răng cưa. Cây là loài khác gốc, tức là có hoa đực và hoa cái riêng cho từng cây

• Hoa đực: màu vàng lục, mọc thành chùm ở nách lá
• Hoa cái: tụ lại thành nón hoa, hình trứng, dài khoảng 1–2 cm
   

Trong y học và công nghiệp, chỉ sử dụng hoa cái chưa thụ phấn, vì đây là bộ phận chứa nhiều hoạt chất có giá trị nhất.

Về phân bố, hoa bia là cây bản địa của các vùng ôn đới châu Âu, sau đó được trồng rộng rãi tại Đức, Mỹ, Anh và nhiều quốc gia khác. Tại Việt Nam, cây hoa bia được trồng thử nghiệm và phát triển ở một số địa phương có khí hậu mát như Sơn La, Lạng Sơn, Lâm Đồng.

1.3. Bộ phận dùng, thu hái và chế biến

Bộ phận dùng: Cụm hoa cái (nón hoa cái) – còn gọi là Flos Lupuli hay Tị tửu hoa mà lupulin là bụi nhựa (tức là các tuyến tiết tích trữ dưới lớp cuitn của các lông tiết bao ngoài lá bắc).

Thu hái và chế biến: Để làm thuốc, ta thu hái hoa cái vào cuối mùa hạ, trước khi chín hoàn toàn. Trên các lá bắc có những lông tuyến màu nâu có hoạt tính cao hơn. Phơi khô ở nhiệt độ thấp hơn 60 độ. Mùi thơm sẽ tăng lên khi bảo quản và gợi lên mùi của valerian. Nếu dập các nón hoa này, các lông tuyến tách ra, ta lấy được 10-12% lupulin. Đó là một thứ bột màu vàng, dạng hạt, dễ dính với nhau, nhưng không thấm nước. Quan sát dưới kính hiển vi thì đó là những lông tiết dài 150-250 micron, có chân ngắn đa bào và đỉnh là một phần rộng dạng chén gồm một dây tế bào có tầng cuticun giãn ra dần do sự tích luỹ nhựa dầu.

1.4. Thành phần hóa học

Hoa bia (đặc biệt là nón cái) chứa nhiều nhóm hoạt chất có giá trị sinh học, tập trung chủ yếu trong lupulin – lớp bột vàng bám ở mặt trong nón hoa. Các thành phần chính gồm:

1. Tinh dầu (chiếm khoảng 1–2% trong lupulin)

Tinh dầu có màu lục hoặc nâu (tùy nón hoa tươi hay khô), mùi thơm đặc trưng. Thành phần chủ yếu gồm:

• Humulen (một sesquiterpen, tương đương α-caryophyllen)
• Myrcen (terpen aliphatic)
  → Humulen và myrcen chiếm khoảng 80–90% tổng lượng tinh dầu
• Valerol (ether valerianic): khi bị oxy hóa tạo acid valerianic, gây mùi khó chịu của nón hoa khô

2. Các chất đắng (acid đắng)

Đây là nhóm hoạt chất quan trọng tạo vị đắng và tác dụng sinh học của hoa bia:

• Humulon
• Lupulon

Dưới tác dụng của acid, các chất này có thể tạo thành:

• Lupuliretin
• Acid lupulinic → góp phần tạo vị đắng đặc trưng

Từ nhựa hoa bia đã phân lập được:

• Humulol (có vị đắng)
• Xanthohumol (không đắng, thuộc flavonoid)

3. Flavonoid: Xanthohumol: hoạt chất nổi bật, có tiềm năng chống oxy hóa và kháng khuẩn

4. Tanin: Chiếm khoảng 3–5%, chủ yếu là acid humulotannic

5. Nhựa, sáp và acid béo

• Nhựa vô định hình màu nâu
• Chứa acid lactaric, các acid béo, 3 este
• Một lượng nhỏ sáp, alcol cerylic và acid cerotic

6. Alcaloid và các base sinh học

Trong lupulin có nhiều base chứa nitơ như:

• Adenin
• Arginin
• Histidin
• Hypoxanthin
• Betain, cholin
• I-asparagin, acid aspartic

Ngoài ra còn có một alcaloid bay hơi gọi là lupuline, có tính chất tương đương coniine và nicotine.

7. Các thành phần khác

• Allantoinase
• Trimethylamin
• Muối kali (kalium)

2.1.Theo y học cổ truyền

Hoa bia từ lâu đã được biết đến như một loại thuốc tự nhiên vô cùng hữu hiệu, có tác dụng rất tốt cho tiêu hóa, bổ đắng, từ đó giúp kích thích sự thèm ăn, làm tan đờm, ngăn chặn cơn ho, đồng thời giúp làm dịu hệ thần kinh và gây ra giấc ngủ nhẹ nhàng hơn cho người dùng. Ngoài ra, nhiều người còn cho rằng hoa bia có tính năng kích thích sự động dục một cách đặc biệt.

Trong đông y, hoa bia được xem là có vị đắng và thơm, mang tính bình; nó có tác dụng rất tốt trong việc kiện vị, hóa đàm, chỉ khái, và giúp an thần hiệu quả.

2.2. Theo y học hiện đại

Chất lupulin được sử dụng như một loại thuốc để giảm đau và làm dịu những cơn khó chịu, nhưng khi sử dụng với liều lượng cao sẽ có thể gây ra cảm giác choáng váng và nôn mửa. Các chất đắng humulon và lupulon có khả năng sát trùng rất hiệu quả.

Hoa bia đã được sử dụng từ rất lâu để làm men bia, một thành phần quan trọng trong quy trình sản xuất bia. Họ cho vào nước và rắc lên những bông lúa mạch trước khi quá trình lên men diễn ra, nhằm tạo ra hương thơm đặc biệt và vị đắng quyến rũ của bia. Ngoài ra, hoa bia được dùng làm thuốc chữa ăn uống không tiêu, ăn không ngon, chướng bụng, mất ngủ, lao phổi, viêm màng phổi, tràng nhạc, bạch đới, bệnh ngoài da.

Hoa bia được sử dụng cả đường uống và dùng ngoài, tùy mục đích điều trị.

1. Dùng ngoài (trị thấp khớp, thống phong, áp xe nguội, ung thư): Dùng 30g nón Hoa bia cho vào 1 lít nước đun sôi. Hãm trong 10 phút. Ngày dùng 3 lần, mỗi lần một chén, trước các bữa ăn. 
2. Dạng bột nón hoa: Nón hoa bia phơi khô, nghiền mịn. Mỗi lần dùng một lượng bằng đầu mũi dao. Ngày dùng 1–3 lần.

3. Các dạng bào chế khác

• Cao nước
• Viên lupulin: liều thường dùng 0,25 g/lần
• Cồn thuốc
• Cao đặc

Dù là dược liệu tự nhiên, hoa bia vẫn cần được dùng thận trọng:

• Không dùng quá liều vì có thể gây buồn nôn, choáng váng
• Phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng
• Người lái xe, vận hành máy móc nên tránh dùng do tác dụng an thần
• Phụ nữ có tiền sử hoặc nguy cơ ung thư vú cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi dùng
• Hoa bia không thay thế thuốc điều trị y khoa, chỉ mang tính hỗ trợ

Hoa bia không chỉ là nguyên liệu quan trọng trong ngành sản xuất bia mà còn là một dược liệu có giá trị trong y học cổ truyền. Với các công dụng nổi bật như hỗ trợ tiêu hóa, an thần, cải thiện giấc ngủ và kháng khuẩn nhẹ, hoa bia đang ngày càng được quan tâm nhiều hơn. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn và hiệu quả, người dùng cần hiểu rõ cách sử dụng, liều lượng phù hợp và những lưu ý quan trọng trước khi dùng.