Bèo cái có tác dụng gì? Tìm hiểu đặc điểm và cách dùng đúng cách

1.1 Tên gọi

Bèo cái là loài thực vật thủy sinh quen thuộc tại nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Cây còn được biết đến với các tên gọi khác như bèo tai tượng, bèo ván, phù bình hoặc đại phù bình.

Tên khoa học của bèo cái là Pistia stratiotes L., thuộc họ Ráy, danh pháp khoa học Araceae. Trong dược liệu, toàn cây được gọi là Herba Pistiae.

1.2 Đặc điểm thực vật

Bèo cái là cây thân thảo sống nổi trên mặt nước, không có thân rõ rệt. Rễ mọc thành chùm và chìm xuống dưới nước. Từ phần gốc, lá phát triển tỏa đều thành hình hoa thị.

Phiến lá có hình trứng, dài khoảng 2 đến 10 cm, có thể lớn hơn trong điều kiện thuận lợi. Mặt trên của lá có màu xanh lục tươi, phủ lớp lông mịn tạo cảm giác như nhung và ít thấm nước. Mặt dưới cũng có lông mịn, đôi khi hơi ánh tím. Lá không có cuống rõ ràng và có các gân song song.

Hoa mọc thành cụm nhỏ ở giữa các lá, có mo màu trắng nhạt. Cây đơn tính, có hoa đực và hoa cái trên cùng một cụm. Sau khi thụ phấn, quả nhỏ được hình thành và chứa nhiều hạt. Bèo cái ra hoa và kết quả chủ yếu trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 10 hằng năm.

1.3 Phân bố và sinh thái

Bèo cái phân bố rộng ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới như Việt Nam, Lào, Campuchia, Malaysia, Philippines và một số khu vực phía Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam, cây mọc phổ biến ở ao hồ, ruộng nước, đầm lầy và nơi nước lặng. Bèo cái có thể phát triển thành từng đám lớn trên mặt nước. Ngoài việc dùng làm dược liệu, cây còn được sử dụng làm thức ăn cho gia súc hoặc tạo bóng mát trong ao nuôi cá.

Cây tái sinh chủ yếu bằng cách đẻ nhánh từ phần gốc, giúp quần thể phát triển nhanh trong môi trường thích hợp.

1.4 Bộ phận sử dụng

Trong y học cổ truyền, toàn cây bèo cái được sử dụng làm thuốc, chủ yếu là phần lá. Dược liệu có thể dùng tươi hoặc phơi khô để bảo quản dùng dần.

Bèo cái có thể thu hái quanh năm, tuy nhiên mùa hè được xem là thời điểm cây phát triển mạnh và thích hợp để thu hoạch.

1.5 Thành phần hóa học

Các nghiên cứu cho thấy bèo cái chứa tỷ lệ nước cao. Ngoài nước, trong cây còn chứa nhiều thành phần khác như các loại khoáng chất, trong đó có phospho và calci, cùng với các vitamin như Carbohydrate, Vitamin A, vitamin C, Protein, Chất béo,..

Hàm lượng các chất có thể thay đổi tùy theo điều kiện môi trường sinh trưởng.

2.1 Theo y học cổ truyền

Theo quan niệm Đông y, bèo cái có vị cay, tính lạnh, quy vào kinh Đại trường, Can và Phế. Dược liệu này được ghi nhận với các tác dụng thanh nhiệt, tiêu độc, lợi niệu, giải biểu và khư phong.

Trong thực hành cổ truyền, bèo cái thường được sử dụng nhằm hỗ trợ cải thiện các tình trạng như mụn nhọt, mẩn ngứa ngoài da, chàm, ho suyễn do phong nhiệt, khó tiểu tiện và phù thũng. 

Ngoài ra, dược liệu còn được dùng trong một số bài thuốc hỗ trợ thông kinh và làm mát cơ thể khi có biểu hiện nhiệt. Việc sử dụng thường phối hợp với các vị thuốc khác để tăng hiệu quả theo từng thể bệnh.

>>> Xem thêm: Top 7 thuốc bôi chống dị ứng, mẩn ngứa hiệu quả

2.2 Theo y học hiện đại

Hiện nay, các dữ liệu nghiên cứu dược lý hiện đại về bèo cái còn hạn chế và chủ yếu dừng ở mức khảo sát thành phần hóa học. Thành phần của cây có chứa protein, khoáng chất và vitamin, trong đó có vitamin a và vitamin C.

Trong phạm vi kinh nghiệm dân gian và tài liệu truyền thống, bèo cái được dùng ngoài da dưới dạng nước sắc để rửa vùng mẩn ngứa, eczema hoặc mụn nhọt. Khi dùng đường uống, dược liệu thường được áp dụng với mục đích hỗ trợ lợi tiểu hoặc làm mát cơ thể. Hiện nay vẫn chưa có các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn đủ mạnh để xác nhận rõ ràng hiệu quả điều trị của bèo cái đối với từng bệnh lý cụ thể.

Vì vậy, việc sử dụng dược liệu này nên mang tính hỗ trợ và không thay thế các phương pháp điều trị y khoa khi có bệnh lý rõ ràng hoặc diễn tiến nặng.

Bèo cái có thể dùng trong hoặc dùng ngoài.

3.1 Dùng trong

• Bèo tươi: khoảng 50 đến 100 g mỗi ngày. Trong một số trường hợp dân gian có thể dùng đến 200 g tươi
• Dạng khô: khoảng 6 đến 20 g mỗi ngày
• Thường dùng bằng cách sắc lấy nước uống khi còn ấm.

3.2 Dùng ngoài

• Có thể nấu lấy nước để rửa những vùng da bị tổn thương hoặc giã nhuyễn cùng một ít muối rồi đắp trực tiếp lên da.
• Liều lượng và cách dùng cụ thể cần phù hợp với từng mục đích và tình trạng sức khỏe.

• Hỗ trợ mẩn ngứa, mụn nhọt nhẹ:

Dùng khoảng 50g bèo cái tươi, rửa sạch, để ráo rồi sao vàng nhẹ. Sau đó sắc với khoảng 500ml nước, đun nhỏ lửa đến khi còn khoảng 200ml. Chia uống 2 lần trong ngày khi thuốc còn ấm, áp dụng liên tục từ 2 đến 3 ngày. Trường hợp tổn thương ngoài da có thể kết hợp dùng nước sắc để rửa vùng bị ngứa.

• Hỗ trợ điều trị eczema:

Lấy một lượng bèo cái tươi vừa đủ, rửa sạch, giã nát cùng một ít muối. Dùng cả phần nước và bã đắp trực tiếp lên vùng da bị chàm trong khoảng 20 đến 30 phút, mỗi ngày 1 đến 2 lần. Có thể duy trì trong 7 đến 10 ngày tùy mức độ tổn thương.

• Hỗ trợ hen suyễn theo kinh nghiệm dân gian:

Dùng khoảng 100g bèo cái tươi, bỏ rễ, rửa sạch, giã nát rồi vắt lấy nước cốt. Pha thêm nước lọc và một ít siro chanh để đủ khoảng 100ml. Uống ngày 2 lần, mỗi lần khoảng 50ml. Có thể sử dụng liên tục trong 7 đến 10 ngày và theo dõi phản ứng cơ thể.

>>> Xem thêm: Những điều cần biết về thuốc trị hen suyễn

• Hỗ trợ viêm cầu thận cấp thể nhẹ:

Dùng 10g bèo cái khô phối hợp với 12g mộc tặc thảo, 20g xích tiểu đậu, 12g liên kiều và 4g cam thảo. Sắc toàn bộ với khoảng 700ml nước đến khi còn 250ml, chia uống 2 lần trong ngày. Mỗi ngày dùng 1 thang và theo dõi trong 3 đến 5 ngày.

• Hỗ trợ viêm mũi dị ứng:

Dùng khoảng 250g bèo cái tươi, bỏ rễ, rửa sạch rồi giã nát, vắt lấy nước và pha loãng. Uống mỗi ngày một lần, khoảng 50 đến 70ml, sử dụng trong tối đa 7 ngày.

• Hỗ trợ mề đay do nhiệt:

Phối hợp 12g bèo cái với 12g nhân trần, 8g phòng phong, 8g kinh giới và 4g cam thảo. Sắc với khoảng 600ml nước đến khi còn 200ml. Uống một lần trong ngày, dùng liên tục 3 đến 5 ngày.

Mặc dù là dược liệu tự nhiên, bèo cái vẫn cần được sử dụng thận trọng:

• Người cơ thể hư nhược, dễ ra mồ hôi không nên dùng
• Không nên sử dụng với liều cao trong thời gian dài.
• Phụ nữ đang mang thai cần thận trọng khi dùng.
• Không tự ý dùng dược liệu để thay thế thuốc đã được bác sĩ kê đơn.
• Khi có ý định sử dụng lâu dài hoặc kết hợp với các thuốc khác, nên trao đổi trước với thầy thuốc hoặc người có chuyên môn.

Bèo cái là loài thực vật thủy sinh phổ biến tại Việt Nam, được sử dụng trong y học cổ truyền với mục đích thanh nhiệt, lợi tiểu và hỗ trợ một số bệnh lý ngoài da và hô hấp. Tuy nhiên, phần lớn các ứng dụng dựa trên kinh nghiệm dân gian. Việc sử dụng cần phù hợp với thể trạng và không thay thế điều trị y khoa khi có bệnh lý nghiêm trọng.