Đạm Đậu Xị Là Gì? Tất Tần Tật Về Vị Thuốc Quý Từ Đậu Đen Lên Men

1.1 Đạm đậu xị có nguồn gốc từ đâu?

Thuật ngữ "Đạm Đậu Xị" (淡豆豉) thực chất bắt nguồn từ y học cổ truyền Trung Hoa. Nó không phải tên một loài cây, mà là tên gọi của một vị thuốc được chế biến bằng phương pháp lên men từ hạt Đậu Đen.

• Quy trình chế biến: Hạt đậu đen được hấp chín, ủ với các loại thảo dược (như lá Ngải cứu, lá Tía tô) và để cho lên men trong một thời gian nhất định cho đến khi có mùi thơm đặc trưng.
• Tính vị: Thành phẩm có vị đắng, tính hàn hoặc ôn (tùy vào nguyên liệu phối trộn), quy vào các kinh Phế, Vị.
• Công dụng chính trong Đông y: Giải biểu (trừ cảm mạo), trừ phiền (giảm bứt rứt khó chịu), thông tả lợi thủy (hỗ trợ tiêu hóa và lợi tiểu). Vị thuốc này thường được dùng trong các bài thuốc trị cảm sốt, nhức đầu, tức ngực, mất ngủ.

Như vậy, "Đạm Đậu Xị" chính là một dạng bào chế đặc biệt từ hạt Đậu Đen, làm tăng thêm dược tính và mở rộng công dụng của loại hạt này trong điều trị.

1.2 Giới thiệu chung về loại cây này

Cây Đậu Đen, thành phần chính để tạo ra Đạm Đậu Xị

• Tên khoa học: Semen sojae praeparatum
• Họ Đậu: Fabaceae
• Danh pháp: Vigna cylindrica hay Vigna unguiculata
• Tên hay gọi trong Đông y: Ô đậu, hắc đại đậu, hương xị

Đậu đen là một loại cây lương thực - thực phẩm - dược liệu rất quen thuộc tại Việt Nam và nhiều nước châu Á. Hạt đậu đen được sử dụng rộng rãi để nấu chè, nấu xôi, làm bánh hoặc chế biến thành các món ăn bổ dưỡng. Trong Đông y, hạt đậu đen sống (gọi là Hắc Đậu) và hạt đã chế biến (Đạm Đậu Xị) đều là những vị thuốc quan trọng.

2.1 Về đặc điểm nguồn gốc và phân bố của cây đậu đen

• Nguồn gốc của cây: Cây có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới châu Phi. Từ đây, nhờ vào giá trị dinh dưỡng cao và khả năng chịu hạn tương đối tốt, Đậu Đen đã được thuần hóa và phổ biến ra toàn cầu.
• Phân bố loài cây này tại Việt Nam, các loài cây này thường xuất hiện và được trồng phổ biến ở: Vùng đồng bằng sông Hồng và trung du Bắc Bộ, các tỉnh miền núi phía Bắc, khu vực Duyên Hải Miền Trung, các tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.

2.2 Về đặc điểm sinh thái

Đậu Đen là cây thân thảo, tương đối dễ nhận biết thông qua các đặc điểm hình thái đặc trưng sau:

• Thân và thân cây: Cây có thân thảo, mọc đứng hoặc thân leo/bò (tùy giống), thường phân cành nhiều từ gốc. Thân cây non có màu xanh lục và được phủ một lớp lông tơ mịn.
• Lá: Là dạng lá kép, mọc so le, mỗi lá kép gồm 3 lá chét có hình trứng hoặc hình thoi. Mép lá nguyên, mặt lá có thể có lông ngắn.
• Hoa: Hoa thường mọc thành chùm ở nách lá. Mỗi bông hoa có màu tím nhạt hoặc trắng ngà, hình dáng điển hình của hoa họ Đậu.
• Quả: Dạng quả đậu (còn gọi là quả nang), dài, thẳng hoặc hơi cong, khi non có màu xanh, chuyển vàng rồi nâu đen khi già và khô. Bên trong quả chứa nhiều hạt.
• Hạt: Hạt có hình trụ ngắn hoặc hình thận, kích thước nhỏ. Đặc trưng nổi bật là vỏ hạt có màu đen bóng, rất cứng và trơn. Khi bổ đôi hạt, bên trong thường có màu xanh lục (với loại đậu đen xanh lòng) hoặc màu trắng ngà.

3.1 Đạm đậu xị trong y học cổ truyền

Hạt Đậu Đen (Hắc Đậu) và Đạm Đậu Xị đều được sử dụng làm thuốc với những công dụng khác biệt:

• Hạt Đậu Đen (Hắc Đậu): Tính bình, vị ngọt, quy vào kinh Thận. Có tác dụng bổ thận, trừ thấp, giải độc, lợi tiểu, làm đen tóc. Thường dùng nấu nước uống hoặc chế biến món ăn để bồi bổ cơ thể, mát gan, giải nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa.
• Đạm Đậu Xị (Đậu Đen lên men): Có tác dụng giải biểu, trừ phiền. Thường dùng trong các bài thuốc thang để trị cảm mạo, sốt nhẹ, đau đầu, mất ngủ do nhiệt.

3.2 Đạm đậu xị trong y học hiện đại

Nghiên cứu khoa học đã chứng minh hạt Đậu Đen là một nguồn dinh dưỡng và hoạt chất sinh học quý giá:

• Giàu dinh dưỡng: Cung cấp protein thực vật chất lượng cao, chất xơ, vitamin (nhóm B, vitamin K), khoáng chất (sắt, magie, kali, kẽm).
• Chất chống oxy hóa mạnh: Vỏ đen của hạt chứa một lượng lớn anthocyanin - chất tạo màu có hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm mạnh, giúp bảo vệ tế bào, ngăn ngừa lão hóa và một số bệnh mãn tính.
• Tốt cho tim mạch: Chất xơ và các hợp chất trong đậu đen giúp giảm cholesterol xấu (LDL), ổn định huyết áp.
• Hỗ trợ kiểm soát đường huyết: Chỉ số đường huyết (GI) thấp và hàm lượng chất xơ cao giúp giải phóng đường chậm vào máu, có lợi cho người cần kiểm soát đường huyết.
• Hỗ trợ tiêu hóa: Chất xơ prebiotic trong đậu đen là thức ăn cho lợi khuẩn đường ruột, giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh.

>>> Tham khảo sản phẩm Bột đậu đen cỏ mực Datino Hỗ trợ bồi bổ thận [TẠI ĐÂY]

4.1 Bài thuốc bổ thận từ cây đậu đen

• Cách thực hiện bài thuốc: Dùng 100gr đậu đen và 1 cặp chân gà ta. Các nguyên liệu đem ninh nhừ, nêm nếm vừa ăn. Món ăn này có tác dụng bổ thận và Cải thiện sức khỏe lưng và đầu gối. Tùy theo thể trạng từng người mà điều chỉnh lượng ăn trong mỗi lần dùng. 
• Bài thuốc trên phù hợp với: Người có biểu hiện thận yếu như đau mỏi lưng gối, cảm giác rêm mỏi trong xương, tóc rụng, răng khô, kèm theo các vấn đề như di tinh, mộng tinh, trí nhớ giảm và khó ngủ.

4.2 Bài thuốc phục hồi sức khỏe sau khi phổ huyết

• Cách thực hiện bài thuốc: Mỗi ngày dùng 130gr đậu đen kết hợp với 100gr ngó sen để nấu nước uống. Nên duy trì từ 3 đến 10 ngày. Người dùng nên ngưng khi cảm thấy cơ thể đã khỏe lại.
• Bài thuốc trên phù hợp với: Bài thuốc này dùng để phục hồi thể lực cho cả nam và nữ sau khi bị thổ huyết (nôn ra máu).

4.3 Món ăn bổ huyết cho phụ nữ sau sinh

• Cách thực hiện bài thuốc: Chuẩn bị 600gr đậu đen và một con gà ác khoảng 500gr. Đem cả hai nguyên liệu ninh chung cho thật nhừ. Sản phụ dùng cả nước lẫn cái, chia ra ăn dần trong ngày.
• Bài thuốc trên phù hợp với: Sản phụ sau sinh cần bổ huyết, phục hồi sức khỏe.

Đậu đen và Đạm Đậu Xị là những món quà quý từ thiên nhiên, kết hợp hài hòa giữa giá trị dinh dưỡng và công dụng hỗ trợ sức khỏe. Sử dụng chúng một cách hiểu biết chính là chìa khóa để nuôi dưỡng cơ thể từ bên trong một cách lành mạnh và bền vững.